Bùng nổ thương mại điện tử và mặt trái khó kiểm soát
Không gian mua sắm trực tuyến tại Việt Nam đang phát triển với tốc độ mà chỉ vài năm trước còn khó hình dung. Từ những giao dịch nhỏ lẻ ban đầu, thương mại điện tử đã nhanh chóng trở thành một “đại siêu thị không biên giới”, nơi hàng hóa được bày bán 24/7, kết nối hàng triệu người bán và người mua trên khắp cả nước, thậm chí vượt ra ngoài lãnh thổ.
Theo số liệu từ cơ quan chức năng, quy mô thị trường thương mại điện tử năm 2025 đã vượt mốc 30 tỷ USD, tăng trưởng khoảng 25% và chiếm phần lớn trong tổng giá trị kinh tế số. Sự tăng trưởng này không chỉ phản ánh nhu cầu tiêu dùng gia tăng mà còn cho thấy một sự dịch chuyển căn bản trong hành vi người tiêu dùng. Thay vì đến cửa hàng, họ tìm kiếm, so sánh và quyết định mua hàng chỉ trong vài phút trên điện thoại.
Sự tiện lợi, đa dạng và mức giá cạnh tranh đã khiến thương mại điện tử trở thành lựa chọn ưu tiên của nhiều người, đặc biệt là giới trẻ và dân văn phòng. Song chính những ưu điểm này lại vô tình tạo ra môi trường lý tưởng để hàng giả, hàng nhái phát triển.
Thực tế cho thấy, hàng giả không còn xuất hiện rải rác mà đã trở thành một “dòng chảy ngầm” len lỏi trong hệ sinh thái thương mại điện tử. Chỉ trong năm 2025, lực lượng Quản lý thị trường đã phát hiện và xử lý hơn 23.400 vụ vi phạm liên quan đến hàng giả và gian lận thương mại, trong đó phần lớn diễn ra trên môi trường trực tuyến.
Đáng lo ngại hơn, phạm vi hàng giả ngày càng mở rộng. Nếu trước đây chủ yếu là quần áo, giày dép hay phụ kiện, thì nay đã lan sang mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, thiết bị điện tử, thậm chí cả dược phẩm – những mặt hàng ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và an toàn của người tiêu dùng.
Một vụ việc điển hình tại Hà Nội mới đây cho thấy mức độ tinh vi của các đối tượng vi phạm.
Đầu tháng 11/2025, lực lượng Quản lý thị trường đã kiểm tra một kho hàng tại khu vực Phú Xuyên, phát hiện khoảng 2.000 sản phẩm túi xách giả mạo nhiều thương hiệu nổi tiếng như Hermes, Gucci, YSL. Theo khai nhận, các sản phẩm này được nhập với giá chỉ từ 50.000–60.000 đồng/chiếc, nhưng sau đó được rao bán trên các sàn thương mại điện tử và mạng xã hội thông qua các tài khoản ẩn danh với giá vài trăm nghìn đồng. Khoảng chênh lệch lớn giữa giá nhập và giá bán cho thấy lợi nhuận khổng lồ từ hoạt động buôn bán hàng giả, đồng thời phản ánh rõ cách thức các đối tượng lợi dụng môi trường số để che giấu hành vi vi phạm một cách tinh vi.
Đằng sau những con số và vụ việc đó là một thực tế đáng suy ngẫm: niềm tin của người tiêu dùng đang bị bào mòn, trong khi các doanh nghiệp làm ăn chân chính phải đối mặt với sự cạnh tranh không lành mạnh.
Lỗ hổng quản lý và thách thức từ không gian số
Điểm khác biệt căn bản giữa thương mại điện tử và thương mại truyền thống chính là tính “phi vật lý”. Nếu như trước đây, việc mua bán diễn ra trực tiếp, người bán có địa chỉ cụ thể, hàng hóa có thể kiểm tra tận tay, thì trong môi trường số, hầu hết các yếu tố đó đều trở nên mờ nhạt.
Danh tính người bán có thể dễ dàng bị che giấu hoặc giả mạo. Một tài khoản có thể được tạo ra trong vài phút và biến mất cũng nhanh chóng khi có dấu hiệu bị phát hiện. Điều này khiến việc truy vết và xử lý vi phạm trở nên khó khăn hơn rất nhiều. Không chỉ vậy, các đối tượng vi phạm còn tận dụng triệt để đặc điểm lan truyền nhanh của mạng xã hội và nền tảng thương mại điện tử. Chỉ cần một chiến dịch quảng cáo ngắn, họ có thể tiếp cận hàng nghìn khách hàng, tiêu thụ lượng lớn hàng hóa trước khi bị phát hiện.
Thách thức càng trở nên phức tạp trong bối cảnh giao dịch xuyên biên giới ngày càng phổ biến. Nhiều nền tảng hoạt động theo quy định quốc tế, nằm ngoài phạm vi quản lý trực tiếp của cơ quan chức năng trong nước. Ngay cả khi đã phát hiện dấu hiệu vi phạm, việc xác minh và xử lý vẫn gặp nhiều trở ngại, đặc biệt khi đối tượng không hợp tác.
Bên cạnh đó, khung pháp lý dù đã có nhưng vẫn tồn tại những khoảng trống nhất định. Một số quy định chưa theo kịp tốc độ phát triển của thị trường, trong khi chế tài xử phạt chưa đủ mạnh để tạo sức răn đe. Lợi nhuận từ việc kinh doanh hàng giả quá lớn khiến nhiều đối tượng sẵn sàng chấp nhận rủi ro và tái phạm nhiều lần.
Một vấn đề khác cũng được đặt ra là vai trò của các sàn thương mại điện tử. Trong thời gian dài, trách nhiệm của các nền tảng này chưa được quy định rõ ràng, dẫn đến việc kiểm soát hàng hóa chưa thực sự chặt chẽ. Nhiều gian hàng vi phạm vẫn tồn tại trong thời gian dài trước khi bị xử lý, gây thiệt hại cho người tiêu dùng.
Những “khoảng mờ” này đang trở thành thách thức lớn nhất trong cuộc chiến chống hàng giả trên môi trường số – nơi mà ranh giới giữa thật và giả ngày càng khó phân định.
Siết chặt từ chính sách đến công nghệ: Hướng tới thị trường minh bạch
Trước thực trạng đó, Chính phủ đã và đang triển khai hàng loạt giải pháp nhằm tăng cường hiệu quả quản lý và từng bước làm “sạch” môi trường thương mại điện tử.
Một trong những dấu mốc quan trọng là việc các quy định mới về quản lý chất lượng hàng hóa sẽ chính thức được áp dụng từ ngày 1/1/2026. Các quy định này hướng tới mục tiêu minh bạch hóa thông tin sản phẩm, nâng cao trách nhiệm của các bên liên quan và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Trong đó, yêu cầu truy xuất nguồn gốc đối với các nhóm hàng hóa có rủi ro cao được xem là giải pháp mang tính đột phá. Khi mỗi sản phẩm đều có thể được kiểm tra nguồn gốc, hành trình lưu thông, khả năng “đội lốt” hàng chính hãng sẽ bị thu hẹp đáng kể.
Song song với hoàn thiện pháp lý, việc ứng dụng công nghệ cũng được đẩy mạnh. Các hệ thống giám sát thông minh, sử dụng trí tuệ nhân tạo và phân tích dữ liệu lớn, có thể phát hiện dấu hiệu vi phạm thông qua hình ảnh, từ khóa, đánh giá của người dùng và hành vi giao dịch. Đây được xem là “vũ khí” quan trọng giúp cơ quan quản lý chuyển từ bị động sang chủ động, từ xử lý sau vi phạm sang cảnh báo và ngăn chặn sớm.
Đặc biệt, Nghị quyết 397/NQ-CP đã đặt ra một lộ trình dài hạn đến năm 2030, với những mục tiêu rõ ràng và quyết liệt. Lần đầu tiên, một kế hoạch hành động quốc gia mang tính tổng thể về chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả được ban hành, thể hiện cam kết mạnh mẽ của Chính phủ. Trong đó, yêu cầu 100% sàn thương mại điện tử phải ký cam kết chống hàng giả, tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm vi phạm là những điểm nhấn đáng chú ý. Đồng thời, việc xử lý các trường hợp tiếp tay, bao che cho hành vi vi phạm cũng được đặt ra như một nhiệm vụ trọng tâm.
Tuy nhiên, chính sách dù chặt chẽ đến đâu cũng khó phát huy hiệu quả nếu thiếu sự phối hợp đồng bộ. Các sàn thương mại điện tử cần thực sự trở thành “người gác cổng”, chủ động rà soát và loại bỏ gian hàng vi phạm. Doanh nghiệp phải đầu tư vào công nghệ bảo vệ thương hiệu, từ tem chống giả đến hệ thống truy xuất nguồn gốc. Và trên hết, người tiêu dùng cần nâng cao ý thức, trở thành “bộ lọc” đầu tiên trong việc lựa chọn sản phẩm. Bởi trong một thị trường mà mọi giao dịch đều có thể diễn ra chỉ trong vài cú nhấp chuột, sự cẩn trọng của người mua chính là lớp phòng vệ quan trọng nhất. Thương mại điện tử sẽ tiếp tục phát triển, thậm chí tăng tốc mạnh mẽ hơn trong những năm tới. Nhưng cùng với đó, cuộc chiến chống hàng giả cũng sẽ ngày càng khốc liệt.
Khi “chợ số” không còn biên giới, việc kiểm soát và bảo vệ thị trường đòi hỏi một cách tiếp cận mới – nhanh hơn, thông minh hơn và quyết liệt hơn. Nếu không, chính sự tiện lợi mà thương mại điện tử mang lại có thể trở thành “con dao hai lưỡi”, làm xói mòn niềm tin của người tiêu dùng và kìm hãm sự phát triển bền vững của nền kinh tế số. Cuộc chiến này, vì thế, không cho phép bất kỳ sự chậm trễ nào.
